Βιωσιμότητα

Ως Εκπαίδευση για την Βιώσιμη ή Αειφόρο Ανάπτυξη ορίζεται…

“η εκπαίδευση που επιτρέπει στο άτομο να αναπτύξει γνώσεις, αξίες και δεξιότητες για να αντιληφθεί την πολυπλοκότητα του κόσμου που ζει και να συμμετάσχει σε αποφάσεις για τα σημαντικά ζητήματα του πλανήτη, ατομικά ή συλλογικά, τοπικά ή ευρύτερα με σκοπό ένα βιώσιμο μέλλον” (ελεύθερη μετάφραση, UNESCO,2003, p. 4)

Η UNESCO ανακήρυξε το Δεκέμβριο του 2002, τη χρονική περίοδο 2005-2014 ως δεκαετία της “Εκπαίδευσης για την Αειφόρο Ανάπτυξη”. Σύμφωνα με τους στόχους της Δεκαετίας αυτής οι χώρες καλούνται να εφαρμόσουν την Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη στις δικές τους εκπαιδευτικές στρατηγικές και εκπαιδευτικά συστήματα. Στη Διακύρηξη αναφέρεται ότι…

“Η Εκπαίδευση για την Βιώσιμη Ανάπτυξη είναι μια δυναμική έννοια [...] και παρά το γεγονός ότι δεν υπάρχει ένα παγκόσμιο μοντέλο για αυτήν, κάθε χώρα θα καθορίσει τις δικές της προτεραιότητες και δράσεις. Δίνεται έμφαση στο γεγονός ότι η Εκπαίδευση για την Βιώσιμη Ανάπτυξη πρέπει να προσδιορίζεται από τις τοπικές περιβαλλοντικές, κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές συνθήκες” (UNESCO,2003)

Σύμφωνα με την UNESCO (2003) οι θεμελιώδεις αξίες τις οποίες η Εκπαίδευση για την Βιώσιμη Ανάπτυξη πρέπει να προωθεί, είναι:

• Σεβασμός για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και ανθρώπινα δικαιώματα για όλους σε όλο τον κόσμο, δέσμευση για κοινωνική και οικονομική δικαιοσύνη για όλους
• Σεβασμός των ανθρώπινων δικαιωμάτων των μελλοντικών γενεών και δέσμευση για διαγενεαλογική υπευθυνότητα
• Σεβασμός και ενδιαφέρον για όλα τα έμβια όντα και τη βιοποικιλότητα, που περιλαμβάνει προστασία και αποκατάσταση των οικοσυστημάτων της Γης
• Σεβασμός της πολυπολιτισμικότητας και δέσμευση για το χτίσιμο τόσο τοπικά, όσο και παγκόσμια ενός πολιτισμού ανοχής, μη-βίας και ειρήνης

Η ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΣΤΟΚΧΟΛΜΗΣ (1972)
Το 1972 συγκαλείται, από τον Ο.Η.Ε., διεθνής διάσκεψη στη Στοκχόλμη με θέμα το ανθρώπινο περιβάλλον. Ως ημερομηνία της συνδιάσκεψης ορίζεται η 5η Ιουνίου, η οποία καθιερώνεται από τότε ως Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος. Συμμετέχουν εκπρόσωποι διαφόρων οργανισμών του Ο.Η.Ε., μη κυβερνητικές οργανώσεις και αντιπρόσωποι από 113 χώρες. Στη διάσκεψη αυτή επισημαίνονται τα περιβαλλοντικά αδιέξοδα που δημιούργησε το παραδοσιακό μοντέλο ανάπτυξης, αφυπνίζεται η διεθνής κοινότητα για τα περιβαλλοντικά θέματα, αναλαμβάνονται πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων και αναγνωρίζεται η ανάγκη ενός παγκόσμιου εκπαιδευτικού προγράμματος που να καλύπτει όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, να είναι διεπιστημονικό και να οδηγεί στην απόκτηση γνώσεων και στην ευαισθητοποίηση των ανθρώπων στα περιβαλλοντικά ζητήματα. Ωστόσο το περιεχόμενο και οι στρατηγικές για την πραγμάτωση ενός τέτοιου προγράμματος μέσα από το εκπαιδευτικό σύστημα, είναι την εποχή εκείνη ακόμη ασαφή. Καρπός της διεθνούς διάσκεψης της Στοκχόλμης θεωρείται η δημιουργία του προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP). Το τελευταίο σε συνεργασία με την UNESCO αναπτύσσει το Διεθνές Πρόγραμμα για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση (IEEP). Στα πλαίσια του προγράμματος αυτού σιγά-σιγά θα αναπτυχθούν δραστηριότητες έρευνας, επιμορφωτικών σεμιναρίων και συναντήσεων για την ΠΕ.

ΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ Aix-en-provence (1972)
Η πρώτη σημαντική συνάντηση για την ΠΕ στην Ευρώπη έγινε το 1972 από 16-21 Οκτωβρίου στην πόλη Aix-en-provence της Γαλλίας. Επιχειρήθηκε μια πρώτη προσέγγιση των στόχων, του περιεχομένου και των μεθόδων της ΠΕ.

ΧΑΡΤΑ ΤΟΥ ΒΕΛΙΓΡΑΔΙΟΥ (1975)
Λίγο αργότερα, το 1975, στο Βελιγράδι, η UNESCO, σε συνεργασία με το Διεθνές Πρόγραμμα για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση (IEEP), προτείνει ένα διεθνές πρόγραμμα για την εφαρμογή της ΠΕ σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Τα συμπεράσματα του Διεθνούς Συνεδρίου του Βελιγραδίου διατυπώθηκαν σε ένα κείμενο-διακήρυξη που ονομάστηκε «Χάρτα του Βελιγραδίου». Σ’αυτή τη συνάντηση διαμορφώνεται το εννοιολογικό πλαίσιο της ΠΕ και διατυπώνεται με σαφήνεια η περιβαλλοντική προβληματική, μέσα στην οποία θα πρέπει να κινηθεί και να λειτουργήσει η ΠΕ. Στο Συνέδριο του Βελιγραδίου διατυπώθηκαν οι αρχές, οι στόχοι και η φιλοσοφία της ΠΕ.

ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΤΥΦΛΙΔΑΣ (1977)
Η Διάσκεψη της Τιφλίδας οργανώθηκε στα πλαίσια του Διεθνούς Προγράμματος για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση και ήταν η πρώτη Διακυβερνητική Διάσκεψη που συνήλθε στον κόσμο για την ΠΕ. Πραγματοποιήθηκε στις 14-26 Οκτωβρίου 1977 στην Τιφλίδα. Η Διάσκεψη αυτή αποτελεί σταθμό στην ιστορία της ΠΕ γιατί οριοθετήθηκαν εννοιολογικά και μεθοδολογικά τα πλαίσιά της. Καθορίστηκαν οι σκοποί και οι στόχοι της ΠΕ και οι μεθοδολογικές προσεγγίσεις για την επίτευξη των στόχων. Οι εργασίες της Διάσκεψης, τα συμπεράσματα και οι τελικές απόψεις διατυπώνονται στη «Διακήρυξη για την ΠΕ» και κωδικοποιούνται σε 41 προτάσεις. Το κείμενο αυτό θεωρείται και σήμερα ένα από τα σημαντικότερα στο χώρο της ΠΕ.

ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΜΟΣΧΑΣ (1987)
Δέκα χρόνια μετά τη Διακυβερνητική Διάσκεψη της Τιφλίδας, οργανώνεται από το I.E.E.P.σε συνεργασία με την UNESCO-UNEP το «Διεθνές Συνέδριο για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση και Κατάρτιση» στη Μόσχα, από 17-21 Αυγούστου 1987. Το Συνέδριο της Μόσχας υιοθετεί τα συμπεράσματα της Διάσκεψης της Τιφλίδας και καταρτίζεται ένα σχέδιο δράσης για την προώθηση της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στη δεκαετία του ‘90. Στο Συνέδριο της Μόσχας υιοθετείται και η έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης (sustainable development) ως ο τύπος της ανάπτυξης που μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση της προστασίας του περιβάλλοντος και η ΠΕ θεωρείται ως η σημαντικότερη εκπαιδευτική διαδικασία για την προώθηση της έννοιας της Βιώσιμης Ανάπτυξης.

ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΟΥ ΡΙΟ (1992)
Είκοσι χρόνια μετά τη διάσκεψη της Στοκχόλμης, συνέρχεται στο Ρίο Ντε Τζανέιρο της Βραζιλίας (3-14 Ιουνίου 1992), η Παγκόσμια Συνδιάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών με θέμα “Περιβάλλον και Ανάπτυξη” με στόχο τη διεθνή συνεργασία για την προώθηση της Βιώσιμης Ανάπτυξης, η οποία αποτελεί μετά τη Μόσχα το επόμενο σημαντικό γεγονός σχετικά με την ΠΕ. Καρπός της Συνδιάσκεψης είναι το πρόγραμμα δράσης “Agenda 21″.

ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ (1997)
Δέκα χρόνια μετά το Διεθνές Συνέδριο της Μόσχας, οργανώνεται από την UNESCO η Διεθνής Διάσκεψη «Περιβάλλον και Κοινωνία: Εκπαίδευση και Ευαισθητοποίηση των Πολιτών για την Αειφορία» στη Θεσσαλονίκη, από 8-12 Δεκεμβρίου 1997.

Οι κατευθυντήριες αρχές της ΠΕ, όπως ορίζονται στη Χάρτα του Βελιγραδίου ( UNESCO – UNEP, 1976 ) είναι:

Η ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΡΕΠΕΙ

• να εξετάζει το περιβάλλον στην ολότητά του – φυσικό και ανθρωπογενές, οικολογικό, πολιτικό, οικονομικό, τεχνολογικό, κοινωνικό, νομικό, πολιτιστικό και αισθητικό
• να είναι μια διαρκής, δια βίου διαδικασία, σε όλα τα επίπεδα τυπικής και μη τυπικής εκπαίδευσης
• να υιοθετεί διεπιστημονική προσέγγιση στα προγράμματα της
• να δίνει έμφαση στην ενεργό συμμετοχή για την πρόληψη και επίλυση περιβαλλοντικών προβλημάτων
• να εξετάζει τα κύρια περιβαλλοντικά ζητήματα από μια παγκόσμια σκοπιά, ενώ παράλληλα θα λαμβάνει υπόψη τις τοπικές ιδιαιτερότητες
• να εστιάζει την προσοχή της στην παρούσα και τη μελλοντική κατάσταση του περιβάλλοντος
• να εξετάζει τα σχέδια ανάπτυξης και της οικονομικής μεγέθυνσης από μια περιβαλλοντική σκοπιά
• να αναδεικνύει την αξία και την αναγκαιότητα της συνεργασίας σε επίπεδο τοπικό και παγκόσμιο για την επίλυση των περιβαλλοντικών προβλημάτων

Οι κατευθυντήριες αρχές της ΠΕ όπως αναφέρονται στην Διακύρηξη της Τυφλίδας ( UNESCO – UNEP, 1978 ) είναι:

Η ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΡΕΠΕΙ

• να θεωρεί το περιβάλλον στο σύνολο του, φυσικό και ανθρωπογενές, τεχνολογικό και κοινωνικό (οικονομικό, πολιτικό, τεχνολογικό, ιστορικό – πολιτισμικό, ηθικό, αισθητικό)
• να αποτελεί συνεχή και δια βίου διαδικασία, που θα ξεκινά από την προσχολική ηλικία, θα συνεχίζεται σε όλα τα στάδια της σχολικής και εξωσχολικής εκπαίδευσης
• να υιοθετεί μια διεπιστημονική προσέγγιση, που χρησιμοποιώντας τις γνώσεις κάθε επιστημονικού τομέα να καθιστά δυνατή μια ολιστική και ισορροπημένη προοπτική
• να εξετάζει τα κύρια περιβαλλοντικά θέματα από τοπική, εθνική, περιφερειακή και διεθνή σκοπιά, ώστε οι μαθητές να εμβαθύνουν στις περιβαλλοντικές συνθήκες που επικρατούν σε άλλες γεωγραφικές περιοχές
• να επικεντρώνεται στις τρέχουσες και μελλοντικές καταστάσεις του περιβάλλοντος, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη την ιστορική τους διάσταση
• να επιμένει στην αξία και αναγκαιότητα μιας τοπικής, εθνικής και διεθνούς συνεργασίας με στόχο την αποτροπή και την επίλυση των περιβαλλοντικών προβλημάτων
• να μελετά συστηματικά τις περιβαλλοντικές πλευρές των σχεδίων ανάπτυξης και οικονομικής μεγέθυνσης
• να διευκολύνει τη συμμετοχή των διδασκομένων στον προγραμματισμό των μαθησιακών τους εμπειριών και να τους δίνει τη δυνατότητα να λαμβάνουν αποφάσεις και να αποδέχονται τις συνέπειες τους
• να συσχετίζει την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση, τη γνώση, την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων και την αποσαφήνιση των αξιών, απευθυνόμενη σε κάθε ηλικία, δίνοντας όμως ιδιαίτερη έμφαση στην ευαισθητοποίηση των νέων ως προς τα περιβαλλοντικά προβλήματα που εντοπίζονται στην κοινότητα τους
• να βοηθά τους διδασκόμενους να ανακαλύπτουν τα συμπτώματα και τις πραγματικές αιτίες των περιβαλλοντικών προβλημάτων
• να τονίζει την πολυπλοκότητα των περιβαλλοντικών προβλημάτων και συνεπώς την ανάγκη ανάπτυξης κριτικής σκέψης και ικανοτήτων για την επίλυση προβλημάτων
• να χρησιμοποιεί τους διάφορους εκπαιδευτικούς χώρους και ευρεία ποικιλία εκπαιδευτικών προσεγγίσεων για τη διδασκαλία και τη μάθηση σχετικά με το περιβάλλον και από το περιβάλλον, με κατάλληλη έμφαση στις πρακτικές δραστηριότητες και τις προσωπικές εμπειρίες

Οι στόχοι της ΠΕ όπως ορίζονται απο την Χάρτα του Βελιγραδίου ( UNESCO – UNEP, 1976 ) είναι:

• Συνειδητοποίηση να βοηθήσει άτομα και κοινωνικές ομάδες να κατανοήσουν το περιβάλλον ως ενιαίο σύνολο και τα προβλήματα του, καθώς και τον καθοριστικό ρόλο του ανθρώπου στην επίλυση τους
• Γνώση να βοηθήσει άτομα και κοινωνικές ομάδες να κατανοήσουν το περιβάλλον στο σύνολο του, τα προβλήματα του και το ρόλο του ανθρώπου μέσα σ’ αυτό και την ευθύνη των ενεργειών του γι’ αυτό
• Στάσεις να βοηθήσει άτομα και κοινωνικές ομάδες να αποκτήσουν κοινωνικές αξίες, ζωηρό ενδιαφέρον και διάθεση για ενεργό συμμετοχή στην προστασία και βελτίωση του
• Δεξιότητες να βοηθήσει άτομα και κοινωνικές ομάδες να αποκτήσουν τις απαραίτητες δεξιότητες για την επίλυση περιβαλλοντικών προβλημάτων
• Ικανότητα αξιολόγησης να βοηθήσει άτομα και κοινωνικές ομάδες να αξιολογούν περιβαλλοντικές παραμέτρους και εκπαιδευτικά προγράμματα ως προς οικολογικούς, πολιτικούς, οικονομικούς, κοινωνικούς, αισθητικούς και εκπαιδευτικούς παράγοντες
• Συμμετοχή να βοηθήσει άτομα και κοινωνικές ομάδες να αναπτύξουν αίσθηση ευθύνης απέναντι στο περιβάλλον και να κατανοήσουν την επιτακτικότητα της δραστηριοποίησης τους για την επίλυση των προβλημάτων του

Στην Διακύρηξη της Τυφλίδας ( UNESCO – UNEP, 1978 ) οι στόχοι της ΠΕ αναλύονται ώς εξής:

• Συνειδητοποίηση να βοηθήσει τις κοινωνικές ομάδες και τους πολίτες να αποκτήσουν επίγνωση και ευαισθητοποίηση σχετικά με το περιβάλλον και τα προβλήματα του
• Γνώση να βοηθήσει τις κοινωνικές ομάδες και τους πολίτες να αποκτήσουν ποικιλία εμπειριών, καθώς και μια βασική κατανόηση του περιβάλλοντος και των σχετικών με αυτό προβλημάτων
• Στάσεις να βοηθήσει τις κοινωνικές ομάδες και τους πολίτες να αποκτήσουν ένα σύνολο αξιών και συναισθημάτων ενδιαφέροντος για το περιβάλλον, καθώς και τα κίνητρα για την ενεργό συμμετοχή στη βελτίωση και την προστασία του περιβάλλοντος
• Ικανότητες να βοηθήσει τις κοινωνικές ομάδες και τους πολίτες να αποκτήσουν τις απαιτούμενες ικανότητες για την αναγνώριση και επίλυση των περιβαλλοντικών προβλημάτων
• Συμμετοχή να δώσει στις κοινωνικές ομάδες και στους πολίτες τη δυνατότητα να συμμετάσχουν ενεργά σε όλα τα επίπεδα, εργαζόμενοι για την επίλυση των περιβαλλοντικών προβλημάτων

Στην Χάρτα του Βελιγραδίου ( UNESCO – UNEP, 1976 ) καθορίζεται ως σκοπός της ΠΕ “η διαμόρφωση ενός ενημερωμένου και ευαίσθητου πληθυσμού γύρω από το περιβάλλον και τα προβλήματα του ο οποίος θα αποκτήσει γνώσεις, δεξιότητες, στάσεις, κίνητρα και αίσθημα προσωπικής δέσμευσης, για να εργαστεί ατομικά και συλλογικά για την επίλυση των υπαρχόντων προβλημάτων και την πρόληψη νέων”.

Στην Διακύρηξη της Τυφλίδας ( UNESCO – UNEP, 1978 ) αναφέρεται ότι, οι σκοποί της ΠΕ είναι:

• Να καλλιεργήσει τη σαφή κατανόηση και το ενδιαφέρον σχετικά με την οικονομική, κοινωνική, πολιτική και οικολογική, αλληλεξάρτηση στις αστικές και αγροτικές περιοχές
• Να δώσει σε κάθε πολίτη τη δυνατότητα να αποκτήσει τις γνώσεις, τις αξίες, τις στάσεις, τη δέσμευση και τις απαραίτητες ικανότητες για να προστατέψει και να βελτιώσει το περιβάλλον
• Να δημιουργήσει νέα πρότυπα συμπεριφοράς προς το περιβάλλον στα άτομα, στις ομάδες και την κοινωνία στο σύνολο της

Τάσος Παπανικολάου
υποψ. διδάκτορας στην Περιβαλλοντική Εκπαίδευση